Sen 20-latka i 70-latka

20-latek i 70-latek tracą sen z zupełnie różnych powodów – i co to ma wspólnego z Alzheimerem

Czy przyjmuję jedną czy drugą grupę wiekową pacjentów, bez względu na problem, z którym się zgłaszają, często pojawia się problem ze snem. „Zasypiam w miarę ok, budzę się o trzeciej, leżę i nie mogę ponownie zasnąć”, mówi starszy pan. Młody sportowiec mówi co innego: „Nie mogę się wyciszyć. Ciało jakieś takie spięte, jakby nie wiedziało, że pora spać”. I przez pewien czas traktowałem to jako dwa warianty tego samego problemu. Najnowsze badanie z Binghamton University, opublikowane w Neurobiology of Aging, pokazuje, że to nie jest ten sam problem. To są dwa zupełnie różne światy.

Badacze przeanalizowali ponad 1300 osób w różnym wieku, używając fMRI w spoczynku (resting-state fMRI) – narzędzia obrazowego, które pokazuje, jak sieci mózgowe komunikują się ze sobą, kiedy nic nie robimy. Porównali osoby z dobrym i złym snem. I odkryli coś, co dosłownie dzieli mózg na dwa obozy wzdłuż osi wieku.

Młody mózg: ciało, które nie wie, że pora spać

U młodych dorosłych, w wieku uniwersyteckim, zły sen korelował z nadmierną komunikacją w sieciach mózgowych odpowiedzialnych za ruch. Wyobraź sobie to tak: Mózg jest jak orkiestra, która powinna zwalniać tempo przed snem, a zamiast tego sekcja rytmiczna gra coraz głośniej. Ciało jest w stanie gotowości, spięte, gotowe do ruchu. To nie jest sen, który nie nadchodzi. To sen, który nie ma jak wejść, bo system ruchowy mózgu wciąż myśli, że trzeba działać.

To idealnie opisuje tego młodego sportowca, który nie mógł się rozluźnić. Jego ciało nie było gotowe do snu, bo neuronalne sieci motoryczne były nadmiernie aktywne. To fizyczny problem, nie psychiczny.

Starszy mózg: dwie sieci, które nie powinny rozmawiać

A teraz drugi świat. U osób 65+ zły sen wyglądał zupełnie inaczej. Badacze zauważyli nienormalną hiperłączność między dwoma konkretnymi sieciami: siecią trybu domyślnego (ang. Default Mode Network; DMN) i siecią czołowo-ciemieniową (ang. Frontal Parietal Network; FPN).

Pomyśl o tym jak o dwóch biurach w tym samym budynku. Jedno zajmuje się sprawami wewnętrznymi – wspomnieniami, refleksją, własnymi myślami. Drugie jest menedżerem zadań – koncentracja, decyzje, uwaga. W zdrowym mózgu te biura dzwonią do siebie na zmianę: jedno kończy, drugie zaczyna. W starszym mózgu ze złym snem – oba dzwonią do siebie ciągle, jednocześnie. Chaos. Żadne nie może skończyć swojej pracy, bo ciągle sobie przerywają.

I tutaj pojawia się prawdziwa bomba tego badania naukowego.

Echo Alzheimera w złym śnie

Ten wzorzec hiperłączności między DMN, a FPN, który znaleziono u starszych osób ze złym snem, odpowiada wzorcowi, który naukowcy obserwują w preklinicznym, bezobjawowym etapie choroby Alzheimera. Zanim ktokolwiek zauważy problemy z pamięcią – mózg już zmienia sposób komunikacji. I ten wzorzec bezpośrednio korelował z gorszą pamięcią i szybszym spadkiem poznawczym z czasem.

Zły sen u seniora to nie jest „nie wyśpię się i będę zmęczony”. To może być wczesny znak, że coś zmienia się w architekturze mózgu. Nie wiemy jeszcze, czy to zły sen niszczy sieci, czy uszkodzone sieci psują sen. Ale jedno jest pewne – hiperłączność DMN-FPN poprzedzała gorsze funkcje poznawcze w przyszłości. Sen idzie przed poznaniem, nie odwrotnie.

Ruminacja – stary wróg na nowej scenie

Autorzy wskazują na coś, co w praktyce zauważam często. U starszych osób problemem nie jest fizyczne napięcie ciała – to bywa raczej osłabione. Problemem jest kognitywna nadpobudliwość. Myśli, które krążą. Nazywa się to ruminacją. Mózg, który nie potrafi wyjść ze stanu aktywnej analizy, chociaż ciało chciałoby spać. To ten 70-latek, który budzi się o trzeciej i leży, myśląc.

Młody człowiek potrzebuje fizycznego wyciszenia. Starszy – kognitywnego. To dwa różne zadania terapeutyczne.

Perspektywa osteopatyczna w zaburzeniach snu

Skoro młody mózg potrzebuje fizycznego rozluźnienia, a starszy kognitywnego – to czy osteopatia ma cokolwiek do zaoferowania w obu przypadkach? Moim zdaniem bardzo dużo.

U młodego pacjenta z nadmierną aktywnością sieci motorycznych: osteopatyczne techniki manipulacyjne ukierunkowane w stronę somy, tj. ciała – to bezpośrednio redukuje fizyczne nadpobudzenie. Oddech, który porusza ciałem swobodnie, to nerw błędny, który działa. Nerw błędny, który działa, to układ przywspółczulny, który wzmacnia swoją aktywność.

U starszego pacjenta sprawa jest bardziej złożona, ale nie mniej interesująca. Układ glimfatyczny – system oczyszczania mózgu, który działa głównie podczas snu – zależy od rytmu czaszkowego i przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego. Przepona jest fizyczną pompą tego systemu. Każdy głęboki, przeponowy wdech pompuje płyn do mózgu i wspiera drenaż metabolitów z mózgu. Starszy pacjent, którego przepona sztywnieje, nie tylko gorzej oddycha – jego centralny układ nerwowy może gorzej się oczyszczać podczas snu. A metabolity, które zalegają, to m.in. białka, których akumulacja jest odzwierciedlana we wczesnych zmianach Alzheimera.

Drenaż płynów, techniki czaszkowe, biodynamika – to wszystko narzędzia, które wspierają mechanizmy, o których naukowcy z Binghamton mówią w języku sieci mózgowych. Cel jest ten sam: przywrócić mózgowi możliwość wejścia w stan, w którym sieci mogą się przełączać, glimfatyka może działać, i sen może być tym, czym powinien być – czasem naprawy, nie czasem chaosu.

Źródło: Tan S, Gourabi S, Cribbet MR, Cundiff JM, McDonough IM. Sleep quality is associated with default mode and salience network connectivity differently across age and sex. Neurobiol Aging. 2026 Sep;165:76-91. doi: 10.1016/j.neurobiolaging.2026.05.002. Epub 2026 May 6. PMID: 42128467.